Onderzoeksrapport (2015)

Samenvatting

PRISMA is een zelfmanagementeducatie (ZME) programma in groepsverband voor mensen met diabetes type 2, gericht op ‘patient empowerment’. PRISMA staat voor Pro-actieve Interdisciplinaire Self-Management. Het doel is om patiënten alle educatie en steun te bieden die nodig is om ze in staat te stellen eigen keuzes te kunnen maken in hun leefstijl en omgang met ziekte. Het biedt theoretisch onderbouwde middelen en materialen en stimuleert het zorgteam om de zorgvraag van de patiënt centraal te stellen. Het bestaat uit 2 dagdelen van 3,5 uur met een heldere filosofie en een onderbouwde methodiek gegeven door 2 diabeteshulpverleners voor zo’n 10 patiënten. Het programma is geschikt gemaakt voor zowel nieuw gediagnosticeerde als mensen met langer bestaande diabetes, in de eerste en tweede lijn.

PRISMA is de vertaling van het Engelse DESMOND, wat uitgebreid onderzocht is. DESMOND laat zien dat door theoretisch onderbouwde groepseducatie medische, psychologische en leefstijl uitkomsten gunstig kunnen worden beïnvloed (Davies 2008). Ook is er kostenbesparing en kosteneffectiviteit aangetoond. (Gillet 2010). In Engeland heeft dit ertoe geleid dat iedereen waarbij diabetes type 2 wordt gediagnosticeerd DZME aangeboden krijgt middels o.a. DESMOND.

In Nederland ontbreekt het aan structurele financiering. Toch lukt het geïnteresseerde en enthousiaste zorggroepen en grote groepspraktijken om PRISMA te implementeren. PRISMA is met 30 implementaties het meest gebruikte zelfmanagement educatie (ZME) programma in Nederland.

In 2012 is een driejarige implementatiestudie gestart waarbij het PRISMA programma op verschillende niveau´s is geëvalueerd; op patiëntniveau, trainersniveau en zorggroepniveau met oog voor proces- en uitkomstindicatoren. Hierbij was de onderzoeksvraag: Wat is nodig om PRISMA succesvol te implementeren in de eerstelijns zorg, zodat de beoogde positieve effecten op zelfmanagement en gezondheidsuitkomsten bij patiënten kunnen worden bereikt?

 

PRISMA creëert de voorwaarden voor zelfmanagement

PRISMA is ontwikkeld om de voorwaarden te creëren om mensen eigen keuzes te laten maken op het gebied van leefstijl en omgang met ziekte. Deze voorwaarden liggen op het gebied van kennis en vaardigheden, op het leren omgaan met emoties en het hebben van zelfvertrouwen. PRISMA wordt gewaardeerd en voorziet 25% van de doelgroep in een educatie behoefte. Het uitgangspunt zelf expert te willen worden over de eigen ziekte past de deelnemers goed voor de cursus, maar nog beter na de cursus.

PRISMA heeft invloed op de ziekte cognities, deelnemer krijgen een coherenter beeld over de ernst van de ziekte en de eigen invloed. Ook krijgen ze meer kennis en inzicht. Ze weten vaker hun eigen medische waarden te benoemen. 90% van de deelnemers heeft een doelstelling op het gebied van 1 van de risicofactoren rond diabetes 3 maanden na de cursus.

Het hebben van een verminderde stemming voor de cursus is geen reden mensen niet mee te laten doen. Ze kunnen er zelfs baat bij hebben. Ook de mensen met een goede stemming worden niet somberder door de boodschap van de cursus. Ook het zelfvertrouwen wordt niet verlaagd door de boodschap dat je het beloop van de ziekte zelf in de hand kan hebben. Het vertrouwen in eigen kunnen is al hoog bij baseline.

Mensen die de cursus hebben gevolgd geven aan zich vaker aan een dieet te houden, meer te bewegen, vaker hun voeten te controleren en vaker aan zelfcontrole te doen (bij insulinegebruik). Alleen bij beweging is een terugval te zien tussen en 12 maanden. Bij de andere gedragingen is het effect tot na een jaar na de cursus zichtbaar. Beweging zou een belangrijker onderdeel van de cursus kunnen worden. De nadruk ligt daar in verhouding het minste op terwijl daar wel grote effecten op de gezondheid mee te boeken zijn.

De veranderingen van deze gedragingen heeft geen effect op de BMI, de bloeddruk en het HbA1c van de gehele groep. De reden dat deze medische waarden niet veranderen ligt bij HbA1c en bloeddruk waarschijnlijk in het feit dat de waarden bij baseline gemiddeld genomen al heel goed zijn. De groep met een hoog HbA1c en de groep met een hoge bloeddruk lijken wel te verbeteren in het jaar na de cursus. De reden dat BMI niet verandert ondanks dat mensen aangeven meer te bewegen en zich vaker aan een dieet te houden kan liggen aan het kleine onderdeel dat afvallen/middelomtrek speelt in de cursus. Het is geen afvalcursus, maar een cursus die de voorwaarden creëert voor zelfmanagement op het gebied van diabetes. Hierbij is afvallen/middelomtrek verkleinen 1 van de 6 factoren die wordt behandeld.

PRISMA voorziet in de behoefte om aan de slag te gaan met een eigen doelstelling. Cognities over de ziekte veranderen, het gedrag verandert, er wordt door 90% van de mensen een doelstelling geformuleerd. De volgende stap is het begeleiden van deze positieve verandering in de spreekkamer na PRISMA, om de goede medische waarden te behouden of desgewenst te verbeteren.

 

De PRISMA trainers zijn enthousiast voor de patiënt maar ook voor zichzelf

Het PRISMA programma wordt positief beoordeeld door de hulpverleners die erin getraind zijn. Zowel de inhoud als de vorm worden voor de patiënt positief beoordeeld. Maar ook de trainer zelf worden duidelijke voordelen benoemd, zoals persoonlijke ontwikkeling, leuk en afwisselend om te doen, beter contact met de patiënten en betere samenwerking met andere hulpverleners. Daarnaast sterkt PRISMA het vertrouwen in eigen kunnen van de trainer. Hoe vaker de cursus wordt gegeven hoe groter dit vertrouwen in eigen kunnen. Dit heeft positieve invloed op de verwachtingen die de trainer heeft over de uitvoering en over de uitkomsten bij patiënten. De barrières die primair invloed hebben op de trainer liggen voornamelijk op het gebied van tijdsinvestering. Mogelijk zien de meeste trainers PRISMA als extra en niet als vervanging van consulten.

 

PRISMA blijft PRISMA

De PRISMA trainers blijken goed in staat te zijn om de deelnemers aan het woord te laten, zoals bedoeld. De PRISMA trainers scoren aanzienlijk hoger dan de DESMOND trainers in 2008. De huidige train-de-trainercursus lijkt trainers hier voldoende op voor te bereiden. Uit de evaluaties over de train-de-trainercursus komt naar voren dat de deelnemers positief zijn over de inhoud en vorm van de training, aangeven veel te hebben geleerd en zichzelf de cursus zien geven. Vooral het zelf oefenen met de methodiek en het ontvangen van feedback worden als positieve punten van de training benoemd. De training helpt de hulpverleners de vragen zo te stellen dat de deelnemers zelf het woord nemen. Het minder aan het woord zijn heeft geen consequenties voor het percentage van de inhoud wat wordt besproken.

PRISMA is uniek in Nederland vanwege de kwaliteitsborging in de vorm van een combinatie van een train-de-trainercursus en een observatie in de eigen praktijk. Deze combinatie heeft voordelen voor zowel de trainer als het programma. Door het doen van de observaties wordt de kwaliteit geborgd van de patiëntencursus en de train-de-trainercursus continu geëvalueerd en verbetert.

 

PRISMA is implementeerbaar door iedere enthousiaste zorggroep

Succesvol implementeren lijkt een combinatie tussen succesfactoren op het gebied van draagvlak, financiering en coördinatie. Enthousiasme is een belangrijke helpende factor op alle 3 de gebieden. Enthousiasme bij de zorggroep, bij de trainers en bij de verwijzers. Dit ondersteund door het enthousiasme wat de patiënten laten zien bij een cursus die niet ‘leuk’ bedoeld is, het is een cursus over het hebben van een chronische ziekte.

Wanneer overal enthousiasme wordt gecombineerd met genoeg patiënten aanbod, beschikbare trainers, een werving via brief en spreekkamer, een sterke coördinator met organisatietalent en met draagvlak bij de verwijzers lijkt er altijd wel een manier om PRISMA financieel mogelijk te maken, in ieder geval op kleine schaal. Structurele financiering zou het proces van implementatie wel sterk makkelijker maken. PRISMA zou daarmee op grotere schaal aangeboden worden.

 

Voor het gehele onderzoeksrapport, zie onderstaande link:

(Link naar het onderzoeksrapport wordt binnenkort toegevoegd)